ΜΑΘΗΜΑ 2: Η βιοποικιλότητα ως δείκτης καλών γεωργικών πρακτικών

Σκοπός: Οι μαθητές/μαθήτριες να συνδέσουν τις επιλογές γεωργικών πρακτικών με την επίδρασή τους στη βιοποικιλότητα.

Στόχοι:

Οι μαθητές/μαθήτριες να:

  • αντιληφθούν ότι η βιοποικιλότητα επηρεάζεται από τις γεωργικές πρακτικές που επιλεκτικά εφαρμόζονται σε μία καλλιέργεια τόσο σε τοπικό όσο και σε ευρύτερο επίπεδο,
  • αναγνωρίζουν το μέγεθος (χωρικό και χρονικό) στον οποίο μπορεί να επηρεαστεί ένα είδος λόγω των γεωργικών πρακτικών,
  • γνωρίσουν τα μέτρα που λαμβάνονται για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας μέσω της επιλογής των πιο κατάλληλων γεωργικών πρακτικών.

Υλικά και Μέσα: ηλεκτρονικοί υπολογιστές, πρόσβαση στο διαδίκτυο

Ηλικιακή ομάδα: Ε΄ και Στ΄ τάξη Δημοτικής Εκπαίδευσης, Α΄-Γ΄ τάξεις Μέσης Εκπαίδευσης.

ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ/ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ:

Καθώς η ανθρώπινη ιστορία αποτελεί μέρος της φυσικής ιστορίας του πλανήτη, τα δεδομένα από αρχαιολογικές έρευνες μπορούν να συνδυαστούν με άλλα στοιχεία από άλλα επιστημονικά πεδία και έτσι να προκύψουν πολύ αξιόπιστα δεδομένα με βάση τα οποία μπορούμε να αιτιολογήσουμε τις πολύ σημαντικές μεταβολές στο φυσικό περιβάλλον τις τελευταίες χιλιετίες.

Η παγκόσμια εξάπλωση του είδους μας και η ανάπτυξη μεγάλων πληθυσμών του σε όλες σχεδόν τις ηπείρους και σε όλο το φάσμα των κλιμάτων και οικοσυστημάτων, προκάλεσε μία αρνητική επίδραση στα οικοσυστήματα και κατά συνέπεια και στη βιοποικιλότητα. Αρχικά, αν και οι πληθυσμοί ήταν μικροί, ο άνθρωπος ενδέχεται να αποτελεί την κύρια αιτία εξαφάνισης πολλών μεγαλόσωμων θηλαστικών λόγω του ότι αυτά αποτελούσαν τροφή για τις κοινωνίες των κυνηγών-τροφοσυλλεκτών. Αν και η απώλεια ειδών λόγω του κυνηγιού από τον άνθρωπο αποτελεί σημαντική αρνητική εξέλιξη για τη βιοποικιλότητα, μεγαλύτερη απώλεια επέφερε η ακόλουθη μετάβαση των κοινωνιών σε αγροτικές-κτηνοτροφικές.

 Τα πρώτα στοιχεία για την απαρχή της γεωργίας στις ανθρώπινες κοινωνίες προέρχονται από αρχαιολογικές ανασκαφές και χρονολογούνται γύρω στις 10,000 χιλιάδες χρόνια πριν από σήμερα. Η σταδιακή μετάβαση από τις κοινωνίες των κυνηγών-τροφοσυλέκτων σε πλήρως αγροτικές κοινωνίες είχε αποτέλεσμα τη δημιουργία οικισμών (5,000 πριν από σήμερα) με σημαντικούς τοπικούς πληθυσμούς αγροτικών κοινωνιών. Η μετατροπή των φυσικών οικοσυστημάτων σε εκτάσεις καλλιεργειών και βοσκότοπων συγκαταλέγεται ως μία από τις εντονότερες ανθρωπογενείς μεταβολές του περιβάλλοντος με αρνητικές μόνιμες επιπτώσεις στην παγκόσμια βιοποικιλότητα.

Η απώλεια της βιοποικιλότητας μαζί με την κατάρρευση των οικοσυστημάτων χαρακτηρίστηκαν, τόσο λόγο πιθανότητας όσο και αντικτύπου, ως μία από τις πέντε κορυφαίες απειλές που αντιμετωπίζει ο πλανήτης (Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ, Ιανουάριος 2020). Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η γεωργική πολιτική έχει αλλάξει πολύ τα τελευταία χρόνια προκειμένου να στηρίζει τους γεωργούς και να ανταποκρίνεται στις προσδοκίες των πολιτών ενθαρρύνοντας τις φιλικές προς το περιβάλλον πρακτικές και επενδύοντας ταυτόχρονα στην ανάπτυξη των αγροτικών περιοχών.

Σήμερα, περίπου 20.7% της Ευρώπης είναι γεωργική γη (κατάλληλη για καλλιέργειες και βοσκότοπους). Από αυτή την έκταση, 58.5% είναι αρόσιμη γη (κατάλληλη μόνο για καλλιέργεια). Σε 28 χώρες της Ε.Ε., 40% της γης που χρησιμοποιείται (εικόνα 1) είναι για γεωργικούς σκοπούς (Maps of world, 2018). Στην Κύπρο, περίπου το 19% της έκτασης καλύπτεται από δάσος και 47% θεωρείται αρόσιμη γη (USAID, 2006).

Εικόνα 1: Ποσοστό γεωργικής γης στην Ευρώπη (Πηγή: https://images.mapsofworld.com/answers/2018/04/map-of-europe-percent-of-agricultural-land-in-eu.jpg)

Οι μαθητές/μαθήτριες μπορούν, με τη βοήθεια του προγράμματος Microsoft Sway και των ήδη ενσωματωμένων σε αυτό εφαρμογών, να ολοκληρώνουν τις δραστηριότητες και να ακολουθούν την πορεία του μαθήματος έχοντας πρόσβαση στο θεωρητικό πλαίσιο.

ΠΟΡΕΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ:

Στην παρούσα δραστηριότητα θα μελετηθεί το τρυγόνι Streptopelia turtur, ένα είδος πουλιού το οποίο τα τελευταία χρόνια παρουσιάζει μεγάλη μείωση λόγω των κακών γεωργικών πρακτικών που εφαρμόζονται.

Εικόνα 1 Πηγή: https://pixabay.com
Εικόνα 2 Πηγή: https://birdlifemalta.org/

Αρχικά, οι μαθητές/μαθήτριες μελετούν το ακόλουθο πληροφοριακό υλικό για να γνωρίσουν το ευρωπαϊκό τρυγόνι.

Το ευρωπαϊκό τρυγόνι

Εικόνα 3: Χάρτης εξάπλωσης του είδους Streptopelia turtur

Το ευρωπαϊκό τρυγόνι Streptopelia turtur ανήκει στην οικογένεια των Περιστερίδων (Columbidae), στην ίδια οικογένεια όπου ανήκει το Περιστέρι (Πεζούνι) και η Δεκαοκτούρα (Φιλικουτούνι).

Η περιοχή εξάπλωσης του είδους είναι πολύ μεγάλη και εκτείνεται σε τρεις ηπείρους, Ευρώπη, Ασία και Αφρική. Οι βορειότεροι πληθυσμοί του είναι μεταναστευτικοί διανύοντας πολύ μεγάλες αποστάσεις τόσο κατά την εαρινή όσο και κατά τη φθινοπωρινή τους μετανάστευση. Κατά μήκος των διαφόρων μεταναστευτικών διαδρόμων που ακολουθούν, χρησιμοποιούν συγκεκριμένες περιοχές ως σταθμούς ξεκούρασης, τροφοληψίας και πρόσβασης σε νερό (εικόνα 3). Έτσι, οι σημαντικότερες περιοχές για το είδος, πέραν από τις περιοχές διαχείμασης και αναπαραγωγής κατανέμονται σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες και όχι μόνο. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ο πληθυσμός είναι εξ ολοκλήρου μεταναστευτικός, με το μεγαλύτερο μέρος του να αναπαράγεται σε χώρες της Μεσογείου και να μεταναστεύει τον χειμώνα σε περιοχές της υποσαχάριας Αφρικής, σε μία ζώνη που εκτείνεται από τη Σενεγάλη έως και την Ερυθραία.

Αν και ο ευρωπαϊκός πληθυσμός εξακολουθεί να είναι πολύ μεγάλος, γενικά, στους περισσότερους επί μέρους πληθυσμούς και στις περισσότερες χώρες επιβεβαιώνεται μία συνεχόμενη συνολική μείωση από τη δεκαετία του 1970 (BirdLife International, 2021).

Αν και ο ευρωπαϊκός πληθυσμός εξακολουθεί να είναι πολύ μεγάλος, γενικά, στους περισσότερους επί μέρους πληθυσμούς και στις περισσότερες χώρες επιβεβαιώνεται μία συνεχόμενη συνολική μείωση από τη δεκαετία του 1970 (BirdLife International, 2021).

Διάγραμμα 1: Μεταβολή στο σχετικό πληθυσμό του ευρωπαϊκού τρυγονιού με βάση δεδομένα καταμετρήσεων των επιμέρους πληθυσμών του από το 1980 έως και το 2015

Στο πιο κάτω διάγραμμα (διάγραμμα 1) παρουσιάζεται η μεταβολή στο μέγεθος (%) του παγκόσμιου πληθυσμού του ευρωπαϊκού τρυγονιού Streptopelia turtur. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 όταν άρχισε μίας μεγάλης κλίμακας καταγραφή των επιμέρους πληθυσμών του, σε όλη την περιοχή εξάπλωσης του είδους, αποκαλύφθηκε ένας σημαντικός ρυθμός μείωσης, τόσο μεγάλος έτσι ώστε η επιστημονική κοινότητα διαφοροποίησε το καθεστώς διατήρησής του σε τρωτό (VU).

Στον ευρωπαϊκό πληθυσμό παρατηρήθηκε μία αρχική σταθερή μείωση κατά σχεδόν 4% ετησίως από το 1980. Για το χρονικό διάστημα πριν από τη δεκαετία του 1980 τα διαθέσιμα δεδομένα δεν είναι πολύ λεπτομερή και αξιόπιστα λόγω των ποριορισμένων προγραμμάτων παρακολούθησης των πληθυσμών του τρυγονιού εκείνη την περίοδο σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες.

Από τη δεκαετία του 1990 όμως, οπότε και εντατικοποιήθηκαν οι καταμετρήσεις, υπάρχουν διαθέσιμα περισσότερα και πιο αξιόπιστα δεδομένα από μεγαλύτερο αριθμό χωρών. Με βάση τα δεδομένα αυτά ο ρυθμός μείωσης που ακολούθησε τις επόμενες δεκαετίες ήταν μικρότερος, γύρω στο 3,2% ανά έτος.

Ως κύρια αίτια για τη συνεχόμενη μείωση των πληθυσμών του αναφέρονται η απώλεια ενδιαιτημάτων, τόσο σε περιοχές αναπαραγωγής όσο και στις περιοχές διαχείμασης, η παράνομη θανάτωση και το παράνομο και νόμιμο κυνήγι καθώς και η αλλαγή στις γεωργικές πρακτικές σε πολλές περιοχές της εξάπλωσης του είδους. Το τελευταίο, αποτελεί σήμερα σημείο έντονων συζητήσεων σχετικά με την εφαρμογή γεωργικών πρακτικών στην επικράτεια της ΕΕ σε σχέση με τη διατήρηση των πληθυσμών του ευρωπαϊκού τρυγονιού και πολλών άλλων ειδών. 

Δείκτες βιοποικιλότητας

Τα πουλιά και οι πεταλούδες θεωρούνται κατάλληλοι δείκτες της υγείας των οικοσυστημάτων και της βιοποικιλότητας που φιλοξενούν καθώς συσχετίζονται με μεγάλη ποικιλία ενδιαιτημάτων και ταυτόχρονα παρουσιάζουν μεγάλη ευαισθησία σε περιβαλλοντικές αλλαγές.

Εικόνες 5 και 6: Η μεταναστευτική πορεία ενός τρυγονιού, του Τιτάν, από και προς την περιοχή αναπαραγωγής του (νότια Αγγλία – περιοχή Essex), στο οποίο τοποθετήθηκε συσκευή παρακολούθησης.

Με τη χρήση συσκευών επισήμανσης θέσης (συνδυασμός τεχνολογίας GPS-GPRS), οι οποίες εφαρμόζονται στο σώμα των πουλιών, μπορούμε σήμερα με απόλυτη ακρίβεια να προσδιορίσουμε και να παρακολουθήσουμε «ζωντανά» τη μεταναστευτική πορεία ενός συγκεκριμένου ατόμου.

Διάγραμμα 2: Μεταβολή στους πληθυσμούς των πουλιών της Ευρώπης (Πηγή: https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/-/EDN-20200605-1)
Η μεταναστευτική πορεία ενός τρυγονιού, του Τιτάν, στο οποίο τοποθετήθηκε συσκευή παρακολούθησης, από και προς την περιοχή αναπαραγωγής του (νότια Αγγλία – περιοχή Essex).
Με τη χρήση συσκευών επισήμανσης θέσης (συνδυασμός τεχνολογίας GPS-GPRS), οι οποίες εφαρμόζονται στο σώμα των πουλιών, μπορούμε σήμερα με απόλυτη ακρίβεια να προσδιορίσουμε και να παρακολουθήσουμε «ζωντανά» τη μεταναστευτική πορεία ενός συγκεκριμένου ατόμου.

Μετά από επιστημονική ανάλυση των δεδομένων μεταβολής των πληθυσμών του τρυγονιού, ο διεθνής οργανισμός για την προστασία και μελέτη των πουλιών (Birdlife International) στα πλαίσια του διεθνούς σχεδίου δράσης για τα είδη (species action plan), έθεσε δράσεις προτεραιότητας με άμεσο στόχο την αναστολή της μείωσης του πληθυσμού του ευρωπαϊκού τρυγονιού και της προετοιμασίας του εδάφους για την αποκατάσταση των πληθυσμών του είδους σε μια πιο εύρωστη κατάσταση.

(Πηγή: https://rspb.maps.arcgis.com/)

Τις τελευταίες δεκαετίες, με τη βοήθεια της τεχνολογίας, οι επιστήμονες έχουν πλέον στη διάθεσή τους νέα στοιχεία που αφορούν στην οικολογία του είδους, όπως οι ακριβείς τοποθεσίες αναπαραγωγής, διαχείμασης καθώς και για τους ενδιάμεσους σταθμούς κατά τις δύο μεταναστευτικές διαδρομές. Τα στοιχεία αυτά υποδεικνύουν μία έντονη συσχέτιση πολλών επιμέρους πληθυσμών του με αραιά δάση, συστάδες δέντρων, εκτάσεις όπου επικρατούν ποώδης βλάστηση και ανοικτές καλλιέργειες. Μεγάλο μέρος των πιο πάνω οικοτόπων χαρακτηρίζονται ως ανθρωπογενείς, δηλαδή η ανθρώπινη παρουσία και δραστηριότητα, κυρίως γεωργική, έχει καθορίσει τη δομή και τη λειτουργία τους ως οικοσυστήματα (Billerman et al., 2020; Marx, 2018).

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ:
ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ:

Στο τέλος της δραστηριότητας μπορεί να γίνει η ακόλουθη τελική αξιολόγηση η οποία βασίζεται στην αξιολόγηση της γνώσης που αποκτήθηκε από τη δραστηριότητα. Για τον σκοπό αυτό οι μαθητές/μαθήτριες καλούνται να συμπληρώσουν ένα σταυρόλεξο που βρίσκεται στον πιο κάτω σύνδεσμο.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

Billerman, S. M., Keeney, B. K., Rodewald, P. G., & Schulenberg, T. S. (2020). Birds of the World. Cornell Laboratory of Ornithology, Ithaca, NY, USA. Ανακτήθηκε στις 27/01/2021 από https://birdsoftheworld.org/bow/home

BirdLife International (2021) IUCN Red List for birds. Ανακτήθηκε στις 26/01/2021 από http://www.birdlife.org

Maps of world: What is the percent of agricultural land in European Union? (2018, April 9). Ανακτήθηκε στις 27/01/2021 από https://www.mapsofworld.com/answers/geography/percent-of-agricultural-land-eu/#

Marx, M. (2018). Population Connectivity of European Turtle Doves (Streptopelia Turtur): Threats Affecting European Populations and Modelling of Species-habitat Relationships at German Breeding Grounds (Doctoral dissertation, Justus-Liebig-Universität Gießen)

Operation turtle dove: Helping your local turtle doves. Ανακτήθηκε στις 28/01/2021 από https://www.operationturtledove.org/wp-content/uploads/2020/01/OTD-Guidance-Helping-your-local-turtle-doves-Jan20.pdf

RSPB: Operation turtle dove. Ανακτήθηκε στις 29/01/2021 από https://www.rspb.org.uk/our-work/conservation/projects/operation-turtle-dove/

USAID. (2006). FAA 119 Biodiversity Analysis. Cyprus: United States Agency. Ανακτήθηκε στις 26/01/2021 από http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADK261.pdf

ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ

Το περιεχόμενο της παρούσας σελίδας απηχεί τις απόψεις του συντάκτη/της συντάκτριας μόνο, ο οποίος/η οποία φέρει την αποκλειστική ευθύνη. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν φέρει καμία ευθύνη για τη χρήση των πληροφοριών που περιέχει