ΜΑΘΗΜΑ 2: ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΖΩΗ

Σκοπός: Οι μαθητές/μαθήτριες να συνειδητοποιήσουν ότι ο πολιτισμός και η παράδοση των αγροτικών κοινοτήτων αποτελούν μέρος της εξελικτικής πορείας ενός τόπου στον χώρο και στον χρόνο και ότι θεωρούνται απαραίτητη προϋπόθεση για τη διατήρηση της πολιτιστικής τους ταυτότητας και της συνέχισής της μέσα από τις διαχρονικές, δημιουργικές και καινοτόμες εκφάνσεις της. Επιπρόσθετα, να αναγνωρίσουν τη συμβολή της ΚΑΠ στην προστασία και ανάδειξη της παράδοσης ως μέσω ανάπτυξης των αγροτικών περιοχών.

Στόχοι: Οι μαθητές/μαθήτριες να:

  • Γνωρίσουν τις έννοιες πολιτισμός και παράδοση και τη σχέση τους με την αγροτική ζωή της Κύπρου.
  • Εξοικειωθούν και να αναφέρουν χαρακτηριστικά στοιχεία από τον άυλο πολιτισμό της Κύπρου και να εκτιμήσουν την πολιτιστική μας κληρονομιά.
  • Συνειδητοποιήσουν τη συμβολή της ΚΑΠ στη διατήρηση και ανάδειξη του πολιτισμού και της παράδοσης ενός τόπου.
  • Αντιληφθούν την ανάγκη για προστασία της πολιτιστικής μας παράδοσης και να προτείνουν καινοτόμους τρόπους ανάδειξης και προώθησής της.

Υλικά και Μέσα: Φύλλα εργασίας, πληροφοριακό υλικό, ηλεκτρονικός υπολογιστής, βιντεοπροβολέας.

Ηλικιακή ομάδα: Ε΄, Στ΄ Δημοτικού και Α΄, Β΄, Γ΄ Γυμνασίου.

ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ/ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ:

Η γεωργία αποτέλεσε τη βάση όλων των πολιτισμών από την αρχαιότητα (Τράπεζα Κύπρου & Εφημερίδα Πολίτης, χ.χ.). Η Κύπρος ήταν μια κατεξοχήν αγροτική χώρα και οι άνθρωποι δούλευαν σκληρά για να ζήσουν από τη γεωργία, την κτηνοτροφία και την αλιεία, αφού με τα προϊόντα από αυτούς τους τομείς κάλυπταν τις βασικές διατροφικές τους ανάγκες. Παρά το μικρό της μέγεθος, η Κύπρος έχει να παρουσιάσει μια μακραίωνη και πλούσια πολιτιστική παράδοση, η οποία έχει σμιλευτεί μέσα στο τοπίο της υπαίθρου και έχει διατηρηθεί ζωντανή μέσα από τις καθημερινές εργασίες και τα κοινωνικά δρώμενα των αγροτικών κοινωνιών.

Οι αγροτικές μας κοινότητες αποτελούν εστίες παράδοσης και πολιτισμού που πρέπει να διαφυλαχτούν, να διασωθούν για να παραδοθούν στις επόμενες γενιές. Η ζωή στην ύπαιθρο οργανωνόταν γύρω από τις διάφορες αγροτικές εργασίες οι οποίες συνέβαλαν καθοριστικά στη δημιουργία του πολιτισμού και της παράδοσης ολόκληρης της Κύπρου. Οι κάτοικοι των αγροτικών περιοχών δημιουργήσαν τον δικό τους πολιτισμό, ο οποίος αντανακλά την εργασία, τον ελεύθερο χρόνο, τις τέχνες, τον αθλητισμό και άλλες δραστηριότητες στην κοινότητα. Οι αγροτικές περιοχές δημιούργησαν κι εξακολουθούν να δημιουργούν μια πλούσια αγροτική πολιτιστική κληρονομιά για ολόκληρη την κοινωνία. (Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, 2018 – εισηγητής Tom Jones).

Τι όμως ακριβώς είναι η αγροτική πολιτιστική κληρονομιά; Αγροτική κληρονομιά περιλαμβάνει το σύνολο των υλικών και άυλων στοιχείων που μαρτυρούν τις ιδιαίτερες σχέσεις οι οποίες έχουν αναπτυχθεί στο πέρασμα του χρόνου ανάμεσα στην ανθρώπινη κοινότητα και τον χώρο (Συμβούλιο της Ευρώπη, 2003). Οικιακά σκεύη, εργαλεία, κοσμήματα, λατρευτικά κειμήλια, οικογενειακά ενθύμια, ποιήματα, ενδυμασίες, διατροφικές συνήθειες, τοπικά προϊόντα, παραδοσιακές μέθοδοι μεταποίησης προϊόντων, φεστιβάλ κ.ά. μας δίνουν στοιχεία για τον τρόπο ζωής, τα επιτεύγματα και τις αντιλήψεις των ανθρώπων του παρελθόντος και εντάσσουν τον άνθρωπο στην ιστορία του.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση υποστηρίζει ότι η αγροτική πολιτιστική κληρονομιά με όλο τον πλούτο και την ποικιλομορφία της πρέπει να αναγνωριστεί επισήμως για την καλλιτεχνική της αξία και την οικονομική και κοινωνική της συμβολή στην ευημερία όλων των Ευρωπαίων πολιτών. Διάφορες δράσεις, όπως οι ημέρες ελεύθερης προσέλευσης σε γεωργικές εκμεταλλεύσεις (Farm Open Days), οι αγροτικές επισκέψεις σχολείων, οι εκθέσεις και άλλες καινοτόμες δράσεις δίνουν την ευκαιρία σε πολίτες αστικών περιοχών να κατανοήσουν και να εκτιμήσουν καλύτερα τις αγροτικές περιοχές και την πολιτιστικής τους κληρονομιά και αξίζουν χρηματοδότησης. Η ΕΕ μέσα από την ΚΑΠ 2021-2027, εκτός άλλων, χρηματοδοτεί προγράμματα και προωθεί δράσεις για την ενίσχυση του κοινωνικοοικονομικού ιστού των αγροτικών περιοχών, την ανάπτυξη της αγροτικής υπαίθρου, τη βελτίωση των συνθηκών επιβίωσης των αγροτών και την προστασία και ανάδειξη των πολιτιστικών της στοιχείων, δίνοντας μεγάλη σημασία στον αγροτικό πολιτισμό και στην παράδοση.

Ένα από τα μέτρα της ΚΑΠ είναι η διατήρηση, αποκατάσταση και αναβάθμιση της πολιτιστικής κληρονομιάς και του φυσικού πλούτου. Το μέτρο αυτό προνοεί υλοποίηση έργων υποδομής για την αναβάθμιση της ποιότητας ζωής στις κοινότητες της υπαίθρου που είναι απαραίτητη προϋπόθεση για τη διατήρηση του τοπικού πληθυσμού και ειδικά των νέων. Η τάση πληθυσμιακής αποδυνάμωσης, που σηµειώνεται τις τελευταίες δεκαετίες, έχει οδηγήσει στην εγκατάλειψη πολλών κοινοτήτων και στην υποβάθµιση της δηµόσιας υποδοµής. Η αναβάθµιση τόσο του περιβάλλοντος όσο και της πολιτιστικής παράδοσης µιας περιοχής αποτελούν σηµαντικό πλεονέκτηµα για την προσέλκυση σύγχρονων επιχειρήσεων και για την ανάπτυξη του τουρισμού, µία από τις σημαντικότερες πηγές εναλλακτικού εισοδήµατος για τους κατοίκους των αγροτικών περιοχών. Στόχοι του μέτρου είναι:

  • Η βελτίωση του δομημένου περιβάλλοντος των κοινοτήτων της υπαιθρου έτσι ώστε να διαµορφωθούν σε πιο ελκυστικά μέρη για διαβίωση και προσέλκυση οικονοµικών δραστηριοτήτων.
  • Η υλοποίηση παρεµβάσεων για την περιβαλλοντική προστασία, διαχείριση και ανάδειξη παραδοσιακών στοιχείων του ανθρωπογενούς αγροτικού περιβάλλοντος, µε στόχο την διατήρηση της πολιτιστικής µας κληρονοµιάς και φυσικού πλούτου.
  • Η προστασία, συντήρηση και ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονοµιάς και δηµιουργία/ αναβάθµιση της κοινωνικής και πολιτιστικής υποδοµής σε ολόκληρη την Κύπρο καθώς και την αναζωογόνηση του κοινωνικοοικονοµικού περιβάλλοντος των κοινοτήτων της υπαίθρου και τη διατήρηση του πληθυσµού της. Για τη «Διατήρηση και Αναβάθµιση της Αγροτικής Κληρονοµιάς» μπορούν να υλοποιηθούν έργα που αφορούν στην προστασία και ανάδειξη παραδοσιακών στοιχείων του ανθρωπογενούς αγροτικού περιβάλλοντος (µύλοι, γεφύρια, βρύσες, µοναστήρια κ.α) και η ανάπλαση χώρων που σχετίζονται µε γεωργικές δραστηριότητες παλαιότερων εποχών για τις οποίες δε θα υπάρχει παραγωγική δραστηριότητα/οικονοµική εκµετάλλευση (π.χ. παραδοσιακά ελαιοτριβεία, κλπ). Επίσης περιλαµβάνονται κίνητρα για την αξιοποίηση τοποθεσιών ιδιαίτερης φυσικής οµορφιάς, µονοπάτια και ανάπλαση/ βελτίωση θέσεων θέας εκτός των δασικών περιοχών. (Τμήμα Γεωργίας, χ.χ.).

 

Το μάθημα που περιγράφεται πιο κάτω με τίτλο «Διαδρομές πολιτισμού και παράδοσης μέσα από την αγροτική ζωή» εντάσσεται στη θεματική ενότητα «Καινοτομία και Επιχειρηματικότητα» του εκπαιδευτικού υλικού για την Κοινή Αγροτική Πολιτική.

Βασίζεται κυρίως στον άξονα 8 (οχτώ) της ΚΑΠ ο οποίος αφορά στη διατήρηση ζωντανών των αγροτικών περιοχών και βασικός του στόχος είναι η ανάπτυξη των αγροτικών περιοχών, μέσω της προώθησης της απασχόλησης, της κοινωνικής ένταξης και της οικονομικής ανάπτυξης.  

 

Βιβλιογραφικές πηγές

Ευρωπαϊκή και Κοινωνική Επιτροπή. (2018). Η συμβολή των αγροτικών περιοχών της Ευρώπης στο Ευρωπαϊκό Έτος Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2018 για τη διασφάλιση της βιωσιμότητας και της αστικής/αγροτικής συνοχής. webapi2016.eesc.europa.eu › documents › content. Ανακτήθηκε στις  25 Ιανουαρίου 2021.

Τμήμα Γεωργίας. (χ.χ.). Πρόγραμμα Αγροτικής Ανάπτυξης 2007-2013. Λευκωσία. http://www.capo.gov.cy/capo/capo.nsf/0/dc7b441e7a502a7cc2257933002dd031/$FILE/RDP2007Final2013%20full6.pdf. Ανακτήθηκε στις 25 Ιανουαρίου 2021.

Συμβούλιο της Ευρώπης. (2003). Ευρωπαϊκός Οδηγός Παρατήρησης της Αγροτικής Κληρονομιάς – CEMAT. https://rm.coe.int/16806f7cc5. Ανακτήθηκε στις 19 Ιανουαρίου 2021.

Τράπεζα Κύπρου & Εφημερίδα Πολίτης. (χ. χ). Αγροτική Ζωή. http://www.polignosi.com/cgibin/hweb?-A=939&-V=limmata. Ανακτήθηκε στις 19 Ιανουαρίου 2021.

 

Ιστοσελίδες με επιπρόσθετο υλικό για τον/την εκπαιδευτικό

Κυπριακή Εθνική Επιτροπή UNESCO: http://www.unesco.org.cy/Programmes-Culture,GR-PROGRAMMES-04,GR

Ευρωπαϊκός Οδηγός Παρατήρησης της Αγροτικής Κληρονομιάς – CEMAT. Συμβούλιο της Ευρώπης: https://rm.coe.int/16806f7cc5

Ευρωπαϊκή Επιτροπή (2018) «Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΆ ΤΗΣ ΕΥΡΏΠΗΣ» ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΌ ΠΑΚΈΤΟ ΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΎΣ (ΗΛΙΚΙΑ ΜΑΘΗΤΗ: 10-15 ΕΤΩΝ) https://europa.eu/learning-corner/sites/teachers2/files/files/eych-2018-toolkit-teachers_el.pdf

Βιώσιμη Γεωργία σε πλαίσιο της ΚΓΠ: https://ec.europa.eu/info/food-farming-fisheries/sustainability/sustainable-cap_el

Κοινωνικά Βιώσιμη Γεωργία και Αγροτικές Περιοχές: https://ec.europa.eu/info/food-farming-fisheries/sustainability/social-sustainability_el

Ο Αγροτικός Χώρος ως Πολιτιστική Κληρονομιά: http://ayla.culture.gr/wp-content/uploads/2018/10/%CE%9F-%CE%91%CE%93%CE%A1%CE%9F%CE%A4%CE%99%CE%9A%CE%9F%CE%A3-%CE%A7%CE%A9%CE%A1%CE%9F%CE%A3-%CE%A9%CE%A3-%CE%A0%CE%9F%CE%9B%CE%99%CE%A4%CE%99%CE%A3%CE%A4%CE%99%CE%9A%CE%97-%CE%9A%CE%9B%CE%97%CE%A1%CE%9F%CE%9D%CE%9F%CE%9C%CE%99%CE%91.pdf

ΠΟΡΕΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ:

Σημείωση: Οι μαθητές/μαθήτριες χωρίζονται σε 4 – 5 ομάδες μικτής ικανότητας ανάλογα με τον αριθμό των μαθητών/μαθητριών. O/H εκπαιδευτικός έχει κυρίως συντονιστικό ρόλο καθ΄ όλη τη διάρκεια του μαθήματος.

Βήμα 1: Πολιτισμός και Παράδοση – Ιδεοθύελλα (ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1)

Ο/Η εκπαιδευτικός γράφει στον πίνακα τη φράση «Πολιτισμός και παράδοση» και ζητά από τους/τις μαθητές/μαθήτριες, αρχικά ατομικά και στη συνέχεια στην ομάδα, να σημειώσουν λέξεις, φράσεις και ιδέες σχετικές με την πιο πάνω φράση (βλ. φύλλο εργασίας 1). Έπειτα όλες οι λέξεις ανακοινώνονται στην ολομέλεια της τάξης και συμπληρώνεται η ιδεοθύελλα στον πίνακα.

Οι μαθητές/μαθήτριες με βάση την ιδεοθύελλα  και με τη βοήθεια του/της εκπαιδευτικού διατυπώνουν τον ορισμό της λέξης «παράδοση» (ουσιαστικό που προέρχεται από το ρήμα παραδίδω-παράδοση: ότι μας έχουν παραδώσει οι προηγούμενες γενιές) και της λέξης «πολιτισμός».

Ο/Η εκπαιδευτικός εξηγεί ότι οι λέξεις πολιτισμός και παράδοση είναι δύο έννοιες που αλληλοσυμπληρώνονται και αλληλοκαλύπτονται.  

Χρήσιμοι ορισμοί:

Πολιτισμός: Είναι το σύνολο των υλικών, πνευματικών, τεχνικών επιτευγμάτων κι επιδόσεων που είναι αποτέλεσμα των δημιουργικών δυνάμεων και των ικανοτήτων του ανθρώπου και που εκφράζεται ιστορικά στους τύπους και στις μορφές οργάνωσης και δράσης της κοινωνίας καθώς και στη δημιουργία (υλικών και πνευματικών) αξιών.

Πηγή: https://core.ac.uk/download/pdf/49282765.pd

Παράδοση: είναι ότι αναπτύσσεται ιστορικά και μεταβιβάζεται από τη μία γενιά στην άλλη σε σχέση με συμπεριφορές, αντιλήψεις, ιδέες, έθιμα, δραστηριότητες, πρακτικές και τεχνικές. Πιο απλά, παράδοση είναι η μεταφορά γνώσης από μία γενιά σε άλλη.

Πηγή: https://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/triantafyllides/search.html?lq=%CF%80%CE%B1%CF%81%CE%AC%CE%B4%CE%BF%CF%83%CE%B7&dq=

 

 

Ακολούθως ζητά από τους/τις μαθητές/μαθήτριες να γράψουν προτάσεις με τις λέξεις πολιτισμός και παράδοση με σκοπό να εμπεδώσουν περισσότερο αυτές τις έννοιες. Ανακοινώνουν κάποιες από τις προτάσεις στην ολομέλεια της τάξης.

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ:

Βήμα 4: Ανακαλύπτω και Αναδεικνύω την Αγροτική Πολιτιστική Κληρονομιά της Κύπρου (ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 4)

Η αγροτική παράδοση και ο πολιτισμός αποτελούν πηγή έμπνευσης και δημιουργικότητας. Ο αγροτουρισμός, ο πολιτιστικός και γαστρονομικός τουρισμός, τα φεστιβάλ, τα εργαστήρια χειροτεχνίας, οι συνεργασίες ανάμεσα σε τοπικούς φορείς κ.λπ. σε συνδυασμό με καινοτόμα επιχειρηματικά σχέδια μπορούν να αξιοποιήσουν και να αναδείξουν την πολιτιστική κληρονομιά σε σημαντικό στοιχείο  αγροτικής ανάπτυξης.

Ο/Η εκπαιδευτικός ζητά από τους/τις μαθητές/μαθήτριες να εργαστούν στις ομάδες τους και να αναπτύξουν ένα έργο/μία δράση για προώθηση ενός πολιτιστικού στοιχείου (που τους δίνεται) σε μία αγροτική κοινότητα η οποία χρειάζεται οικονομική ενίσχυση, νέες θέσεις εργασίας και προστασία και αναβάθμιση της πολιτιστικής της κληρονομιάς. Θα ακολουθήσουν τα παραδείγματα των έργων που επιχορηγήθηκαν από την ΚΑΠ και παρουσιάστηκαν στην προηγούμενη δραστηριότητα.

Η πρόταση μπορεί να γίνει με παρουσίαση ppt, με κείμενο, με σχεδιάγραμμα, κ.ά. ανάλογα με τον διαθέσιμο χρόνο (μπορεί να ανατεθεί σαν εργασία για το σπίτι).

Οι μαθητές/μαθήτριες στην ανάπτυξη της πρότασής τους πρέπει να συμπεριλάβουν τα στοιχεία που τους ζητούνται στο φύλλο εργασίας 4 και με βάση αυτά θα γίνει η αξιολόγηση.

Βήμα 2: Η αγροτική ζωή στην Κύπρο του χτες μέσα από φωτογραφίες (ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 2)

Ο/Η εκπαιδευτικός παρουσιάζει ή προβάλλει φωτογραφίες από την αγροτική ζωή της Κύπρου (βλ. φύλλο εργασίας 2). Καλεί τους/τις μαθητές/μαθήτριες να εντοπίσουν σε αυτές στοιχεία από τον πολιτισμό και την παράδοσή μας και να τα σημειώσουν κάτω από κάθε φωτογραφία. Οι μαθητές/μαθήτριες  συμπληρώνουν τη δραστηριότητα και ανακοινώνονται οι απαντήσεις στην ολομέλεια της τάξης. Ακολουθεί συζήτηση για να διαφανεί η άμεση σχέση του πολιτισμού και της παράδοσης με την αγροτική ζωή του νησιού. Ενδεικτικές ερωτήσεις για συζήτηση:

Ποιες παραδοσιακές ασχολίες παρουσιάζονται στις φωτογραφίες;

Ποια η σχέση των αγροτικών ασχολιών που παρουσιάζονται με τον πολιτισμό και την παράδοσή μας;

Πώς έφτασαν σε εμάς σήμερα;

Ποια από αυτά τα στοιχεία της παράδοσης γνωρίζετε;

Γνωρίζετε και κάποια άλλα ήθη και έθιμα, παραδόσεις; Αν ναι, ποια;

Ποια από αυτά εντάσσονται στην καθημερινότητά μας, σε σημαντικούς σταθμούς της ζωής του ανθρώπου ή σε εορταστικές περιόδους;

Έχουν κάποια ιδιαίτερη αξία για μας σήμερα;

Για ποιους λόγους πιστεύετε ότι πρέπει να διαφυλάξουμε τα στοιχεία του πολιτισμού και της παράδοσής μας;

Τι συμβαίνει, αν κάποια από αυτά τα στοιχεία δεν μας αρέσουν;

Ο/Η εκπαιδευτικός αναφέρει ότι τα λαϊκά παραμύθια, οι παραδοσιακοί χοροί και τραγούδια, οι παραδοσιακές καλλιέργειες, οι παραδοσιακές τέχνες και χειροτεχνίες, τα ήθη και έθιμα  κ.ά. (η άυλη αγροτική πολιτιστική κληρονομιά) αποτελούν στοιχεία της πολιτιστικής μας κληρονομιάς που πρέπει να διαφυλαχτούν, αφού αποτελούν στοιχεία της ταυτότητάς μας που μας συνδέουν με την υπόλοιπη κοινωνία και μας εμπνέουν να συνεχίσουμε και να δημιουργήσουμε κι εμείς. Ο αγροτικός πολιτισμός μας παρέχει ιδέες, γνώσεις και έμπνευση και μέσα από καινοτόμες κι επιχειρηματικές δράσεις γίνεται γνωστός, αναδεικνύεται και προωθείται σε όσους επιθυμούν να γνωρίσουν την ύπαιθρο ως πολιτιστικό αγαθό.

 

Βήμα 3: Έργα που χρηματοδοτήθηκαν από προγράμματα της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ) (ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 3)

Ο/Η εκπαιδευτικός αναφέρει ότι η ΕΕ μέσα από την Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) στηρίζει τους/τις αγρότες/αγρότισσες και την αγροτική ανάπτυξη. Η ΚΑΠ στοχεύει στην έξυπνη κι ανθεκτική γεωργία που νοιάζεται για το περιβάλλον και το κλίμα και την ενίσχυση και ανάπτυξη των αγροτικών κοινοτήτων και περιοχών. Στις μέρες μας, η αγροτική κληρονομιά έχει μετατραπεί σε αξία εναρμονισμένη με τη σύγχρονη πραγματικότητα, έχει γίνει εφαλτήριο για έργα ανάπτυξης και είναι ικανή να κινητοποιήσει την ανάπτυξη την οικονομική δραστηριότητα σε πολλές περιοχές της χώρας μας. Η πολιτιστική κληρονομιά αποτελούσε ανέκαθεν κινητήριο μοχλό οικονομικής ανάπτυξης.

Οι μαθητές/μαθήτριες στις ομάδες τους διαβάζουν ένα παράδειγμα έργου που επιχορηγήθηκε από την ΚΑΠ και το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) στο πλαίσιο της ανάπτυξης αγροτικών κοινοτήτων. Στη συνέχεια πρέπει να παρουσιάσουν το έργο αυτό στην ολομέλεια της τάξης λαμβάνοντας υπόψιν τα στοιχεία που τους ζητούνται στο φύλλο εργασίας 3.

ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Το περιεχόμενο της παρούσας σελίδας απηχεί τις απόψεις του συντάκτη/της συντάκτριας μόνο, ο οποίος/η οποία φέρει την αποκλειστική ευθύνη. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν φέρει καμία ευθύνη για τη χρήση των πληροφοριών που περιέχει